Służby cię inwigilowały? UODO chce ujawniania danych
Osoby objęte kontrolą operacyjną powinny mieć możliwość sprawdzenia, czy interesowały się nimi służby i jakie informacje na ich temat zgromadzono. Tak uważa prezes UODO, który zakwestionował stanowisko sądu pierwszej instancji. Sprawa może mieć znaczenie dla wielu obywateli.
UODO: po zakończeniu działań służby powinny ujawnić dane
Sprawa dotyczy dziennikarki "Gazety Wyborczej", która zażądała od Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego i Centralnego Biura Antykorupcyjnego informacji o danych zbieranych na jej temat w latach 2012-2016. Wszystkie trzy instytucje odmówiły. Kobieta uznała, że w ten sposób naruszono jej prawa, i skierowała sprawę do sądu.
Sąd pierwszej instancji nie dopatrzył się bezprawności w odmowie służb. Wskazał, że przepisy pozwalają im nie ujawniać takich informacji, a sam sąd nie ma dostępu do materiałów niejawnych, by ocenić, czy ich przekazanie nie zagroziłoby bezpieczeństwu państwa. Zwrócił jednak uwagę na problem: bez wiedzy o ewentualnej inwigilacji obywatel nie może skutecznie dochodzić swoich praw. Może to naruszać prawo do prywatności i konstytucyjną autonomię informacyjną.
Dziennikarka złożyła apelację. W postępowaniu przed sądem drugiej instancji stanowisko przedstawił prezes UODO Mirosław Wróblewski. Skorzystał z możliwości wydania tak zwanego istotnego poglądu w sprawie, przewidzianego w art. 99 RODO. Uznał, że po zakończeniu działań operacyjnych nie ma podstaw, by automatycznie odmawiać zainteresowanej osobie informacji o tym, czy była inwigilowana i jakie dane zebrano.
Przepisy nie mogą być wymówką dla służb
UODO zwraca uwagę, że art. 19 ust. 16 ustawy o Policji, na który powołał się sąd, zakazuje ujawniania informacji zebranych podczas kontroli operacyjnej. Nie oznacza to jednak, że zakaz obowiązuje bezterminowo. Jego celem jest ochrona trwającego postępowania. Gdy działania się kończą, a zebrane dane nie są już potrzebne, argument ten traci uzasadnienie.
Prezes UODO przypomniał również stanowisko Trybunału Konstytucyjnego z 25 stycznia 2006 roku. TK wskazał wówczas, że ustawa o Policji nie wyklucza poinformowania osoby o przeprowadzonej wobec niej kontroli. Z kolei w orzeczeniu z 2014 roku podkreślono znaczenie późniejszego powiadamiania o niej, gdy nie zagraża to celom nadzoru. Podobne podejście przedstawił Trybunał Sprawiedliwości UE w wyroku z 6 października 2020 roku, dotyczącym danych o ruchu i lokalizacji.
Szczególnie ważny jest wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 28 maja 2024 roku w sprawie Pietrzak oraz Bychawska-Siniarska i inni przeciwko Polsce. ETPCz uznał, że powinien istnieć ogólny obowiązek informowania z mocą wsteczną o zastosowanym nadzorze, gdy nie zagraża to jego celom. Skrytykował brak w polskich przepisach mechanizmu powiadamiania osób objętych niejawną kontrolą, poza przypadkami, gdy zebrane materiały wykorzystano w postępowaniu karnym.
Sprawa może zmienić sytuację obywateli
Zdaniem prezesa UODO, sądy powinny interpretować przepisy z uwzględnieniem Konstytucji RP i międzynarodowych zobowiązań Polski. Wskazał też, że instytucje gromadzące dane są ich administratorami i mają obowiązki wynikające z przepisów o ochronie danych osobowych.
Stanowisko UODO nie jest jeszcze wyrokiem w tej sprawie. Może jednak mieć wpływ na rozstrzygnięcie apelacji, a także na przyszłą praktykę służb. Sedno stanowiska jest jasne: obywatel powinien móc dowiedzieć się, czy był inwigilowany i jakie informacje o nim zebrano, gdy ujawnienie tych danych nie zagraża już celom działań operacyjnych.